است . بعضى از سلاطين قديم را با جمعى از سردارهاى رومن و غيره مطابق كرده به همين دليل درست شده بود . مثلا افراسياب را ثابت كرده بودند كه « فوراپاتس » است . همين‌طور خيليها را و حال آنكه هيچ كدام صحيح نبود . در آخر هركدام مرقوم شده بود به دلايلى كه مندرج شد فلان است ، مانعى هم در پيش نداريم . در رساله‌اى كه غلطات اعتماد السلطنه را تشخيص داده‌ايم تمام اينها نوشته شده است و خواندنى است . سفير پاپ عصر شارژدفر هولاند آمد ، مأمور به سفارت چين شده . پنج سال و نيم است طهران است . جوان است . آدم خوبى است . خوب سفرى مىرود . كاش نصيب ماها مىشد . چين از جاهاى ديدنى دنيا است . اما خودش از اين مأموريت خوشحال نبود . بعد از رفتن او سفير حضرت پاپ آمد . دو سه ماه است با حضرت و الا آشنا شده . آدم فرانسه‌دان حراف ناقلائى بود . مدرسه دارد ، شاگرد دارد ، كليسا و نمازخانه دارد . غروب منزل آمدم . باغ شاه - باغ اسب‌دوانى يكشنبه نهم ذيقعده - صبح را خانهء حضرت و الا رفتم . تلگرافى از شهر همدان از نواب عليه آمده بود . مرقوم شده بود هشتم كوريجان مىروم . دو شب آنجا [ مىمانم ] بعد از راه قزوين خواهم آمد . جواب تلگراف آقاى عماد السلطنه هنوز نرسيده . گويا « ثمر » نكرده باشد و از راه خرقان بيايند . من هم مصمم رفتن شده‌ام تا خدا چه خواهد . شاه « باغ اسب‌دوانى » كه « باغ شاه » مشهور است تشريف برده‌اند . چند شبى آنجا تشريف دارند . فرج الله از الموت آمده كمر دردى دارد . تا حال ده [ بار ] روغن كرچك خورده باز حكيم گفته بايد بخورى . گفتم يك مرتبه يك من بخر و بخور شايد اثر كند . آبله‌كوبى فرخ ميرزا آنجا بود . دلاك آمد آبله بكوبد . عجب اختراعى كرده‌اند . در قديم از هر صد نفر طفل نود نفر تلف مىشدند . ده نفر سلامت مىماندند . حال از صد نفر نود نفر سلامت مىمانند و ده نفر تلف مىشوند . اين حكيم انگليسى حقها به گردن مردم دارد . در ايران هنوز آن‌طور شايع نشده . در دهات هيچ نيست و اغلبى وحشت دارند كه طفلهاى آنها را آبله بكوبند . در ايام نايب السلطنهء مبرور خيلى نزاعها در سر اين فقره شد تا در آذربايجان شايع شد . اگر حضرت و الا تنخواه زود التفات كنند سه روز ديگر خواهم رفت . معطلى من همان است . عصر منزل آمدم خبر تازه‌اى نيست . استخاره دوشنبه دهم ذيقعده - عريضه جهت حضرت و الا نوشتم جواب دستخط شده بود استخاره بايد بكنم و حال آنكه هيچ وقت در كارها استخاره نمىكردند . من هر مسافرتى